Steven Rieder

Wereldbeeld

Dit artikel verscheen eerder in de DEMO van voorjaar 2009.

Het zal menigeen zijn opgevallen dat 2009 het Darwinjaar is. Naast het 200e geboortejaar van Darwin is dit jaar ook het Internationale jaar van de Sterrenkunde: het is vierhonderd jaar geleden dat Galileo Galilei met zijn telescoop de manen van Jupiter ontdekte en de schijngestalten van Venus zag. Hij toonde daarmee aan dat de aarde om de zon moest draaien in plaats van andersom, en haalde dus het oude geocentrische wereldbeeld onderuit.
Sinds Galileo zijn er nog veel andere sterrenkundige ontdekkingen geweest, zoals de oerknaltheorie, die vaak voor creationisten even lastig te verkroppen zijn als Darwin’s evolutietheorie. Veel ervan maken de mens een stuk onbeduidender. Tijd om ze eens op een rijtje te zetten.

Vóór de ontdekkingen van Galilei was het algemene (door de Kerk gesteunde) beeld dat de aarde het centrum van het universum was. Er was ook geen ingewikkelder model nodig, voor het dagelijks leven was het geocentrische wereldbeeld het meest eenvoudig. Het nieuwe model ging ook tegen de intuïtie in: we zien onszelf stil staan, terwijl we de zon zien bewegen.

De kerk had er alle belang bij het oude wereldbeeld te steunen: het bevestigde de centrale rol van de aarde en daarmee ook die van de mens en dus de kerk. Vroegere aanvechters van dit wereldbeeld (zoals Copernicus) konden hun zienswijze niet staven met bewijzen en kregen dus lastig voeten aan de grond. Sommigen werden zelfs als ketter verbrand!

De kerk was dan ook ‘not amused’ door Galilei zijn ontdekkingen. Hij kreeg levenslang huisarrest en moest zijn beweringen intrekken, iets waar de kerk pas in 1992 excuses voor maakte. Het wereldbeeld van Galilei raakte echter steeds meer geaccepteerd werd later door anderen bevestigd. Galilei wordt dan ook gezien als grondlegger van de moderne sterrenkunde.

Middelmatig sterretje

Het wereldbeeld van Galilei, met de zon in het centrum van het heelal, heeft lang stand kunnen houden. Nog in de 18e eeuw ontdekte Herschel dat het zonnestelsel zich in een grote schijf van sterren (de melkweg) moest bevinden. Doordat hij in alle richtingen van die schijf evenveel sterren telde, concludeerde hij dat de zon (vrijwel) in het midden moest liggen. Nog later, in het begin van de vorige eeuw, bepaalde Kapteyn de afstand tot alle bekende sterren in het melkwegvlak, en kwam tot dezelfde conclusie. Er was echter al veel discussie over deze waarnemingen: onderzoek naar sterrenhopen door o.a. Oort wees erop dat het centrum van de melkweg ver van de zon verwijderd moest zijn.

Pas toen in 1930 interstellair stof werd ontdekt werd duidelijk dat Kapteyn en Herschel het bij het verkeerde eind hadden: zij hadden de aanname gemaakt dat de ruimte tussen de sterren leeg was. Het was nu duidelijk dat we een groot aantal verre sterren gewoon niet meer kunnen zien. De zon werd hiermee een middelmatig sterretje ergens in de buitenzone van de melkweg. Zelfs deze was niet langer uniek: van een aantal nevelige objecten was inmiddels bekend dat het op zichzelf staande melkwegen waren.

Oerknal

De ontdekking van Hubble dat alle melkwegstelsels van ons af bewegen leek de rol van de Melkweg weer iets te vergroten. Als alles van ons af beweegt, komt immers alles van ons vandaan! Dit betekent echter niet dat wij het centrum zijn: voor elk ander melkwegstelsel geldt hetzelfde. Het toont echter wel aan dat in het verleden de stelsels dichter bij elkaar stonden en wellicht zelfs in een punt samenkwamen. De oerknaltheorie was geboren! Deze stelt dat tijd en ruimte op een bepaald moment in het verleden zijn ontstaan uit een oneindige dichtheid, en dat sindsdien de ruimte aan het uitdijen is. Deeltjes ontwikkelden zich in ruim 13 miljard jaar via minieme fluctuaties tot de melkwegstelsels die we nu zien.
 

De oerknaltheorie heeft een interessante bijkomstigheid. Licht van de oerknal dat nog niet ergens tegenaan is gebotst moet nog te zien kunnen zijn. Alleen niet meer op de oorspronkelijke energie: omdat het heelal uitzet lijkt licht dat van verder weg komen veel minder energetisch. Voor deze zogenaamde ‘achtergrondstraling’ werd berekend dat deze zo’n 3 Kelvin zou moeten zijn. Precies deze achtergrondstraling werd korte tijd na het bedenken ervan bij toeval ontdekt. Daarmee was de oerknaltheorie definitief gevestigd als het gangbare model voor het ontstaan van het heelal.

De laatste jaren hebben we ook een beter beeld gekregen op de toekomst van het heelal. De verwachting was dat de uitzetting van het heelal zou afnemen door de zwaartekracht. Niets bleek echter minder waar: het heelal zet juist steeds sneller uit! Dit effect wordt toegeschreven aan zogenaamde ‘Donkere Energie’, waarvan nog niemand een idee heeft wat het precies is. Het zal er echter toe leiden dat in de verre toekomst andere sterrenstelsels voor ons niet meer zichtbaar zijn. Onze melkweg wordt dus in de verre toekomst weer het centrum van alles! De Aarde zal alleen tegen die tijd niet meer bestaan...

Betekenisloos

Nog steeds wordt de oerknaltheorie door veel creationisten als onzinnig weggezet. De voorzitter van de publieke omroep, EO’er Henk Hagoort, schreef in zijn weblog bijvoorbeeld "(de oerknal) zou mijn leven betekenisloos en zinloos maken.". Volgens hem en helaas ook anderen is het idee van de oerknal een onzinnigheid en staat het bestaan van een God die alles in gang gezet heeft vast. Zoals hij zelf schreef: “Alsof alles met een oerknal is begonnen en met een slotknal op de zon eindigt. It doesn’t make sense!”. De vraag is echter of het bestaan van een God dit op zou lossen: het uit het niets laten ontstaan van een God die het heelal creëert is zeker niet minder bizar dan een oerknal. Deze wordt echter wél door waarnemingen ondersteund... Of er een God aan het begin van alles heeft gestaan is wetenschappelijk gezien niet zo relevant: ná dat moment is er van enige invloed in ieder geval niets te merken. Het lijkt alleen niet waarschijnlijk dat creationisten zich hierdoor laten overtuigen.